Aleksander Archangielski

Aleksander Andriejewicz Archangielski
11(23).10.1846, wieś Stare Tezikowo, gubernia penzeńska — 16.11.1924, Praga. Rosyjski dyrygent chóralny, kompozytor, Zasłużony Artysta Republiki (1921).

W celu zdobycia wyższego wykształcenia wstąpił do Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu (1870). Nie ukończywszy akademii, eksternistycznie zdał trudny egzamin na dyrygenta w Cesarskiej Nadwornej Kapeli Śpiewaczej (1872). Skierowany jako dyrygent do Batalionu Saperów. Zarobki nie wystarczały, więc musiał pracować dodatkowo jako księgowy.

Założyciel jednego z najlepszych prywatnych chórów Rosji (1880), który występował z koncertami w całym kraju i za granicą. Założył także cerkiewno-śpiewacze towarzystwo dobroczynne, które udzielało materialnej pomocy chorym chórzystom i ich rodzinom (1901).

Mianowany głównym inspektorem Najświętszego Synodu do spraw organizacji i inspekcji chórów cerkiewnych (1906). W czasopiśmie „Muzyka i śpiew” rozpętała się przeciw niemu kampania: nazywano go „dyscyplinatorem chóralnym”, „generałem-żandarmem od klirosu”. Najwyraźniej dyrygenci niechętni zmianom utartych zwyczajów byli niezadowoleni. Zwyciężyły jednak bardziej obiektywne oceny, tak że w tym samym czasopiśmie kompozytora później nazywano już „twórcą poważnej rosyjskiej pracy chóralnej i jedynym dyrygentem chóralnym, którego równego nie ma w Europie”.
Wbrew swojej zawodowej renomie, w życiu codziennym był człowiekiem prostym i pokornym. Wszystkie chóry, z którymi pracował, go uwielbiały.

Nie przyjąwszy rewolucji, w 1923 roku wyjechał z Rosji do Pragi, gdzie stanął na czele Ogólnostudenckiego Chóru Rosyjskiego.

16 listopada 1924 roku, krótko przed rozpoczęciem kolejnej próby, zmarł nagle z powodu zatrzymania akcji serca. Zgodnie z jego ostatnią wolą w 1925 roku jego prochy pochowano w Leningradzie.

Niestety w 1924 roku mieszkanie Archangielskiego w Petersburgu zostało splądrowane, a całe jego archiwum (niewydane rękopisy, korespondencja z rosyjskimi kompozytorami, programy koncertów i wycinki prasowe) zaginęło.

Archangielski dokonał prawdziwej rewolucji w prawosławnym śpiewie. Był jednym z pierwszych (1880), którzy w chórze cerkiewnym zastąpili głosy chłopięce głosami kobiecymi (sopranami i altami). Najpierw było ich 20, potem nawet 90. Nadało to śpiewowi liturgicznemu nową głębię i emocjonalność.

Skomponował dwie oryginalne Liturgie, *Czuwanie całonocne*, mnóstwo koncertów cerkiewnych oraz około 80 miniatur. Wśród nich: 11 *Pieśni cherubinów*, 10 hymnów *Miłość pokoju* i 16 śpiewów wykonywanych zamiast *wersetów komunijnych*. Szczególne miejsce zajmuje jego koncert cerkiewny *Rozmyślam o dniu strasznym*, wyróżniający się wysokim dramatyzmem i ekspresją.
Jego zbiór *Śpiewy Boskiej Liturgii* stał się klasyką i do dziś używany jest w cerkwiach na całym świecie.
Sporządził setki opracowań pieśni ludowych, ale to właśnie poprzez muzykę cerkiewną starał się przekazać słuchaczowi wysoką kulturę „surowego stylu". Zbliżył muzykę cerkiewną do szerokiego słuchacza, czyniąc ją bardziej dostępną i wyrazistą, zachowując przy tym jej duchową istotę.
Jego kompozycja *Śpiewy Boskiej Liturgii* stała się klasyką i do dziś używana jest w cerkwiach prawosławnych na całym świecie.

Według świadectwa kompozytora F. Nikiszyna,

„rzadko zdarzało się spotkać ludzi, którzy do końca swoich dni przyjmowali życie z taką radością. Kto, jak ja, widział łagodne światło w oczach Aleksandra Andriejewicza w smutnym czasie choroby, zrozumie, dlaczego nigdy nie kończył myśli muzycznej na smutnym wersecie psalmu, lecz zawsze prowadził ją do uspokajającego rozwiązania.”

Nie wydaje się więc przypadkiem, że wiele swoich rękopisów Aleksander Andriejewicz rozpoczynał prostą i wzruszającą modlitwą: „Panie, wołam do Ciebie, wysłuchaj mnie”.

Na cokole — melodia z utworu Archangielskiego: „Wysłuchaj, Boże, modlitwę moją".